เห็บกับการเดินทาง: ป้องกันอย่างไร และทำอย่างไรเมื่อถูกกัด
Read this article in English: Ticks and Travel: What to Do Before and After a Bite
การเดินผ่านพงหญ้า เดินป่า หรือเที่ยวซาฟารีอาจทำให้สัมผัสเห็บได้ ความเสี่ยงหลังถูกกัดขึ้นอยู่กับ พื้นที่ที่เดินทางไป กิจกรรมที่ทำ และโรคที่พบในพื้นที่นั้น แม้ไม่เห็นเห็บหรือจำไม่ได้ว่าเคยถูกกัด ก็ยังควรแจ้งแพทย์เรื่องการสัมผัสสิ่งแวดล้อมเหล่านี้หากป่วยหลังเดินทาง [1]
เห็บในบางระยะมีขนาดเล็กจนสังเกตได้ยาก ภาพด้านล่างเทียบระยะตัวเต็มวัย ตัวอ่อนระยะนิมฟ์ และตัวอ่อนระยะลาร์วากับเหรียญ 10 เซนต์สหรัฐฯ และเหรียญหนึ่งบาทไทย ตัวเลขบนไม้บรรทัดเป็นหน่วยมิลลิเมตร ภาพนี้ช่วยให้เห็นขนาดโดยประมาณ แต่ไม่ควรใช้ระบุชนิดเห็บจากรอยกัด [2]
ภาพวาดเทียบภาพจริงของเห็บ
ภาพเปรียบเทียบนี้รวมเห็บทั้งสิบกลุ่มที่ปรากฏในเอกสารต้นทาง ใช้ลูกศรหรือเมนูเพื่อเปลี่ยนภาพ ภาพวาดช่วยให้สังเกตลวดลายบนลำตัว ส่วนภาพถ่ายแสดงว่าเห็บจริงอาจมีลักษณะต่างจากภาพวาด ภาพชุดนี้ไม่ใช่คู่มือจำแนกชนิดเห็บ และขนาดของเห็บในแต่ละช่องไม่สามารถนำมาเปรียบเทียบกันได้
แหล่งภาพตามที่ระบุในเอกสารการสอน ภาพวาด: เห็บแปดชนิดตั้งแต่ Gulf Coast ถึง Rocky Mountain wood จากวิดีโอ Tickborne Diseases ของ NEJM เห็บ Bont-legged จาก Influential Points และเห็บ Asian longhorned จาก Orkin ภาพจริง: เอกสารการสอนระบุแหล่งของภาพถ่ายทั้งสิบภาพเป็นคู่มือโรคจากเห็บของ CDC (ฉบับที่ 6 ปี 2022)
ดูรูปแบบการเปลี่ยนโฮสต์ของเห็บในภาพ
- เห็บแบบสามโฮสต์
- ระยะลาร์วา นิมฟ์ และตัวเต็มวัย กินเลือดจากโฮสต์คนละตัว โดยหล่นลงพื้นเพื่อลอกคราบระหว่างแต่ละมื้อ
- เห็บ Gulf Coast, American dog, Blacklegged (deer), Groundhog, Lone star, Rocky Mountain wood และ Asian longhorned รวมถึงเห็บสุนัขสีน้ำตาล ซึ่งในสถานที่เลี้ยงสุนัข บางครั้งอาจอยู่บนโฮสต์ตัวเดียวตลอดวงจร
- เห็บแบบหลายโฮสต์
- กินเลือดครั้งละสั้น ๆ หลายครั้งจากโฮสต์หลายตัว ผ่านระยะนิมฟ์หลายระยะ
- เห็บอ่อน (Ornithodoros spp.)
- ส่วนใหญ่เป็นเห็บแบบสองโฮสต์
- ระยะลาร์วาและนิมฟ์กินเลือดจากโฮสต์ตัวเดียวกัน ส่วนตัวเต็มวัยกินเลือดจากโฮสต์ตัวที่สอง
- เห็บ Bont-legged (Hyalomma spp.)
โรคจากเห็บต่างกันตามพื้นที่
เห็บแพร่เชื้อไวรัส แบคทีเรีย และปรสิตได้ อาการอย่างไข้จึงมีสาเหตุต่างกันตามพื้นที่ที่ไปและการสัมผัสโรค [1, 3, 4]
| พื้นที่หรือกิจกรรมที่เสี่ยง | โรคที่ควรรู้จัก | ข้อสังเกตสำคัญ |
|---|---|---|
| เข้าป่าหรือทุ่งหญ้าในบางพื้นที่ของยุโรป เอเชียเหนือ และเอเชียตะวันออก | โรคไข้สมองอักเสบจากเห็บ (TBE) | หลังมีไข้ อาจเกิดเยื่อหุ้มสมองอักเสบหรือสมองอักเสบ การบริโภคนมและผลิตภัณฑ์นมที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์เป็นอีกช่องทางรับเชื้อ [3] |
| เดินป่าในพื้นที่ที่พบโรคไลม์ เช่น บางส่วนของอเมริกาเหนือ ยุโรป และเอเชีย | โรคไลม์ (Lyme borreliosis) | อาจมีผื่นแดงที่ค่อย ๆ ขยายวง (erythema migrans) ซึ่งไม่ได้เป็นรูปเป้ายิงธนูเสมอไป [2] |
| ซาฟารี เดินพุ่มไม้ หรือล่าสัตว์ในแอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮารา | โรค African tick bite fever | อาจมีไข้และสะเก็ดแผลสีดำตรงจุดที่ถูกกัด (eschar) ผู้เดินทางกลุ่มเดียวกันอาจป่วยพร้อมกัน [1] |
| ทำกิจกรรมกลางแจ้งในทวีปอเมริกา รวมถึงบางส่วนของเม็กซิโก | โรค Rocky Mountain spotted fever และโรคไข้ผื่นจุดจากเห็บกลุ่มใกล้เคียง | ระยะแรกอาจมีไข้และปวดศีรษะก่อนเกิดผื่น การเริ่มรักษาเร็วมีความสำคัญ [1, 5] |
| สัมผัสเห็บหรือเลือดสัตว์ติดเชื้อในบางส่วนของแอฟริกา ตะวันออกกลาง เอเชียกลาง และยุโรปตอนใต้หรือตะวันออก | โรคไข้เลือดออกไครเมียน–คองโก (CCHF) | เป็นโรคที่พบไม่บ่อยแต่รุนแรง ต้องได้รับการประเมินทางการแพทย์และสาธารณสุขอย่างเร่งด่วน [4] |
ตารางนี้ใช้ช่วย เล่าประวัติเดินทางให้แพทย์ ไม่ใช่ใช้วินิจฉัยโรคด้วยตนเอง ความเสี่ยงแตกต่างกันแม้อยู่ในประเทศเดียวกัน และขึ้นกับฤดูกาล สภาพแวดล้อม และกิจกรรม โรคอื่นที่เห็บอาจแพร่ได้ยังมี anaplasmosis, ehrlichiosis, babesiosis และโรคไข้ร่วมกับเกล็ดเลือดต่ำรุนแรง (SFTS) ซึ่งมีรายงานผู้ป่วยในไทยแล้ว แต่ข้อมูลผู้ป่วยที่รายงานยังใช้คำนวณความเสี่ยงของนักเดินทางไม่ได้ [1, 6]
ตัวอย่างแผนที่สำหรับผู้ไปเรียนหรือท่องเที่ยวในสหรัฐฯ
แผนที่แรกแสดงตำแหน่งมหาวิทยาลัยหลายแห่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของสหรัฐฯ เพื่อช่วยนึกภาพว่าเมืองปลายทางอยู่ใกล้พื้นที่ที่มีรายงานโรคจากเห็บ แต่ ชื่อมหาวิทยาลัยไม่ได้บอกความเสี่ยงของนักศึกษาแต่ละคน กิจกรรมกลางแจ้งและสิ่งแวดล้อมที่ไปสัมผัสมีความสำคัญกว่า สามารถเทียบกับแผนที่โรคย้อนหลังของ CDC ด้านล่าง แล้วตรวจข้อมูลปัจจุบันของจุดหมายที่จะไป [2, 7]
ดูแผนที่โรคจากเห็บหกชนิดในสหรัฐฯ
แผนที่เหล่านี้เผยแพร่ในคู่มือ CDC ปี 2022 แสดงรูปแบบการรายงานโรคในช่วงที่จัดทำคู่มือ ไม่ใช่การคาดการณ์ความเสี่ยงปัจจุบันของทริปใดทริปหนึ่ง กดที่ภาพเพื่อขยาย [2]

เตรียมตัวก่อนเข้าพื้นที่ที่มีเห็บ
เห็บอาจเกาะบนพืชและรอสัตว์หรือคนเดินผ่าน ภาพถ่ายด้านล่างแสดงเห็บตัวเล็กหลายตัวเกาะอยู่บนกิ่งไม้ทางซ้าย และเห็บหนึ่งตัวอยู่บนปลายใบไม้ทางขวา [7]
- ดูแผนเดินทางให้ละเอียด การเที่ยวในเมืองกับการเข้าป่าหรือทุ่งหญ้าหลายวันอาจมีความเสี่ยงต่างกันมาก แม้จะอยู่ในประเทศเดียวกัน หากไม่แน่ใจให้ปรึกษาแพทย์เวชศาสตร์การเดินทางพร้อมรายละเอียดพื้นที่และกิจกรรม [3]
- ใช้สารไล่แมลงบนผิวหนัง เลือกผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนและมีสารออกฤทธิ์ เช่น DEET หรือ picaridin แล้วใช้ตามฉลาก รองเท้าบูต เสื้อผ้า และอุปกรณ์ที่ผ่านการเคลือบ permethrin เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง แต่ ห้ามทา permethrin บนผิวหนัง [7]
- ลดโอกาสสัมผัสเห็บ เดินกลางทางเท่าที่ทำได้ หลีกเลี่ยงการเสียดสีกับพงหญ้าหรือพุ่มไม้ และสวมเสื้อผ้าที่ปิดขา [7]
เมื่อกลับเข้าที่พัก
- ตรวจเสื้อผ้า อุปกรณ์ และสัตว์เลี้ยง เห็บติดมากับเสื้อผ้า เสื้อคลุม กระเป๋าเป้ หรือสัตว์เลี้ยง แล้วมากัดคนภายหลังได้ ถ้าเสื้อผ้าแห้ง ให้อบในเครื่องอบผ้าด้วยความร้อนสูง 10 นาทีเพื่อฆ่าเห็บ ถ้าเสื้อผ้าชื้นต้องใช้เวลานานขึ้น ถ้าต้องซักก่อน ให้ใช้น้ำร้อน เพราะน้ำเย็นหรือน้ำอุ่นไม่ฆ่าเห็บ [7]
- อาบน้ำหลังกลับเข้าที่พักโดยเร็ว การอาบน้ำภายในสองชั่วโมงช่วยลดความเสี่ยงโรคไลม์ และอาจลดโรคอื่นที่เห็บแพร่ได้ ยังช่วยชะล้างเห็บที่ยังไม่เกาะผิวหนัง และเป็นโอกาสตรวจตัวเอง [7]
- ตรวจเห็บทั้งตัว โดยใช้กระจกมือถือหรือกระจกบานใหญ่ หลังเข้าพื้นที่ที่อาจมีเห็บ รวมถึงสวนหลังบ้าน ตรวจทั้งตัวเองและเด็ก ได้แก่ ในและรอบเส้นผม ในและรอบใบหู ใต้รักแร้ ในสะดือ รอบเอว ระหว่างขา และหลังเข่า [7]
ต้องฉีดวัคซีน TBE หรือไม่?
การพิจารณาวัคซีน TBE ขึ้นอยู่กับ จุดหมายและโอกาสสัมผัสเห็บ ไม่ใช่เพียงชื่อประเทศ CDC แนะนำวัคซีนสำหรับผู้ที่จะย้ายไปหรือเดินทางไปพื้นที่ที่พบโรค TBE และคาดว่าจะสัมผัสเห็บมากจากกิจกรรมกลางแจ้งตามแผนเดินทาง ส่วนผู้ที่อาจเข้าไปในถิ่นอาศัยของเห็บบางกลุ่มอาจพิจารณาเป็นรายบุคคล ควรปรึกษาแพทย์ล่วงหน้าเพราะวัคซีนชุดแรกต้องรับหลายเข็ม วัคซีนนี้ไม่ป้องกันโรคอื่นที่เห็บแพร่ได้ จึงยังต้องป้องกันการถูกกัด และหลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์นมที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์ในพื้นที่เสี่ยง TBE [3, 8]
หากพบเห็บเกาะผิวหนัง
- เอาเห็บออกทันที ใช้แหนบปลายเล็กที่สะอาดจับเห็บให้ชิดผิวหนังที่สุด แล้วดึงออกตรง ๆ ด้วยแรงสม่ำเสมอ ไม่บิดหรือกระชาก [9]
- ทำความสะอาดรอยกัดและมือ ด้วยสบู่กับน้ำ แอลกอฮอล์ หรือเจลล้างมือ แล้วตรวจดูว่ามีเห็บตัวอื่นเกาะอยู่หรือไม่ [9]
- จดวันและสถานที่ที่อาจถูกกัด หากมีไข้หรือผื่นในช่วงหลายวันถึงหลายสัปดาห์ต่อมา ข้อมูลนี้จะช่วยแพทย์ประเมินความเสี่ยง อาจถ่ายรูปเห็บหรือรอยโรคไว้ได้ แต่ไม่ควรรอถ่ายรูปจนเอาเห็บออกช้า [9]
Tick Bite Guide ของ CDC เป็นเครื่องมือโต้ตอบที่ถามเรื่องการเอาเห็บออก ระยะเวลาที่เห็บเกาะ และอาการ แล้วแนะนำว่าควรพบแพทย์เมื่อใด เครื่องมือนี้เขียนสำหรับสหรัฐฯ หากเดินทางไปที่อื่นควรดูคำแนะนำของพื้นที่นั้นประกอบ [10]
ไม่ควรใช้วาสลีน ความร้อน น้ำยาทาเล็บ หรือสารอื่นเพื่อให้เห็บหลุดเอง และไม่ควรใช้ผลตรวจเชื้อจากตัวเห็บที่ส่งไปตรวจเชิงพาณิชย์เป็นตัวตัดสินการรักษา ผลบวกไม่ได้แปลว่าคนถูกกัดติดเชื้อ ส่วนผลลบอาจทำให้ชะล่าใจทั้งที่อาจถูกเห็บตัวอื่นกัดด้วย [9]
ถูกเห็บกัดแล้วต้องกินยาปฏิชีวนะทุกคนหรือไม่?
ไม่จำเป็น แพทย์อาจพิจารณา doxycycline แบบป้องกันเพียงหนึ่งครั้งเพื่อป้องกัน โรคไลม์ เมื่อเป็นการถูกกัดที่มีความเสี่ยงสูงในพื้นที่ที่โรคไลม์พบบ่อย เข้าเกณฑ์ที่กำหนด และให้ยาได้ภายใน 72 ชั่วโมงหลังเอาเห็บออก แนวทางนี้ใช้เฉพาะบางกรณีของโรคไลม์ ไม่ใช่การให้ยาหลังเห็บกัดทุกราย และไม่ได้ป้องกันโรคอื่นในตารางข้างต้น หากคิดว่าอาจเข้าเกณฑ์ควรปรึกษาแพทย์โดยเร็ว [11]
เด็กใช้ doxycycline ได้หรือไม่?
ใช้ได้เมื่อมีข้อบ่งชี้ แม้อายุต่ำกว่า 8 ปี สำหรับการป้องกันโรคไลม์หลังถูกเห็บกัด CDC ระบุว่า doxycycline เพียงหนึ่งครั้งใช้ได้ในเด็กทุกวัย เฉพาะเมื่อเข้าเกณฑ์การถูกกัดที่มีความเสี่ยงสูง ส่วนเด็กที่สงสัยโรคไข้ผื่นจุด Rocky Mountain spotted fever ต้องได้รับการประเมินและเริ่มรักษาอย่างรวดเร็ว โดย CDC แนะนำ doxycycline เป็นยาหลักสำหรับผู้ป่วยทุกวัย ไม่ควรชะลอเพราะกังวลเรื่องสีฟัน: การใช้ระยะสั้นตามแนวทางรักษาโรคนี้ยังไม่พบว่าทำให้ฟันแท้เปลี่ยนสี แพทย์จะพิจารณาข้อบ่งชี้ ขนาดยา และข้อห้ามของเด็กแต่ละคน [11, 12]
เมื่อใดควรพบแพทย์
หากมี ไข้ ผื่นใหม่หรือผื่นที่ขยายวง ปวดศีรษะมาก แผลสะเก็ดสีดำบริเวณที่ถูกกัด หรืออาการป่วยใหม่ หลังไปพื้นที่ที่อาจมีเห็บ ควรพบแพทย์และเล่าทุกพื้นที่ที่เดินทางไป กิจกรรมกลางแจ้ง การสัมผัสสัตว์ และวันเริ่มป่วย แม้จำไม่ได้ว่าเคยถูกเห็บกัดก็ตาม [1, 9]
รีบรับการรักษา หากมีอาการสับสน คอแข็ง เลือดออก เป็นลม หรืออาการทรุดลงเร็ว แพทย์ยังต้องพิจารณาสาเหตุไข้หลังเดินทางอื่น ๆ เช่น มาลาเรีย หากเส้นทางเดินทางมีความเสี่ยง สำหรับโรคไข้ผื่นจุดจากเห็บที่สงสัย การรอให้มีผื่นหรือรอผลตรวจยืนยันก่อนเริ่มรักษาอาจเป็นอันตราย [1, 5, 13]
เอกสารอ้างอิง
- CDC Yellow Book 2026. Rickettsial Diseases.
- CDC. Tickborne Diseases of the United States: A Reference Manual for Healthcare Providers, 6th ed.
- CDC Yellow Book 2026. Tick-Borne Encephalitis.
- CDC Yellow Book 2026. Zoonotic Exposures: Bites, Scratches, and Other Hazards.
- CDC. About Rocky Mountain Spotted Fever.
- CDC Emerging Infectious Diseases. Severe Fever with Thrombocytopenia Syndrome Virus Infection, Thailand, 2019–2020.
- CDC. Preventing Tick Bites.
- CDC. Tick-borne Encephalitis Vaccine Information Statement.
- CDC. What to Do After a Tick Bite.
- CDC. Tick Bite Guide. 2024.
- CDC. Lyme Disease Prophylaxis After Tick Bite.
- CDC. Clinical Care of Rocky Mountain Spotted Fever.
- CDC Yellow Book 2026. Post-Travel Evaluation of the Ill Traveler.
เรียบเรียงโดย นายแพทย์ วิชชากร ปุณยกนก บทความนี้เป็นข้อมูลสุขภาพทั่วไป การดูแลแต่ละรายต้องพิจารณาเส้นทางเดินทาง อาการ และประวัติสุขภาพร่วมกัน

ความคิดเห็น
กำลังโหลดความคิดเห็น…
โหมดผู้เขียน: ตอบกลับในนามผู้เขียน