พาเด็กเที่ยวพื้นที่สูงอย่างไรให้ปลอดภัย
Read this article in English: Taking Children to High Altitude Safely
บทความ การท่องเที่ยวในพื้นที่สูง อธิบายภาวะแพ้ที่สูง (AMS, HACE และ HAPE) สำหรับผู้เดินทางทั่วไป แต่เมื่อมีเด็กไปด้วย คำถามสำคัญเพิ่มขึ้นอีกสองข้อ: เด็กบอกอาการได้ชัดแค่ไหน และครอบครัวจะเปลี่ยนแผนหรือลงจากที่สูงได้เร็วเพียงใด เด็กมีโอกาสเกิดปัญหาจากที่สูงเช่นเดียวกับผู้ใหญ่ การขึ้นช้า ๆ ยังเป็นวิธีป้องกันหลัก [1, 2]
เริ่มจากความสูงที่ นอนค้าง
เวลาอ่านแผนเที่ยว ให้จดความสูงของที่พักแต่ละคืน ไม่ใช่ดูเพียงจุดชมวิวที่สูงที่สุด การขึ้นไปเที่ยวระหว่างวันแล้วกลับลงมานอนต่ำกว่าโดยทั่วไปกดดันร่างกายน้อยกว่าการนอนค้างบนที่สูงนั้น หากเริ่มจากพื้นที่ต่ำ ควรเลี่ยงการขึ้นไปนอนที่ 2,750 เมตรขึ้นไปในวันเดียว เมื่ออยู่เหนือ 3,000 เมตร แนวทางทั่วไปแนะนำให้เพิ่มความสูงที่นอนไม่เกินประมาณ 500 เมตรต่อคืน และเพิ่มคืนพักเพื่อปรับตัวทุก ๆ 1,000 เมตรที่สูงขึ้น ตัวเลขนี้เป็นแนวทางวางแผน ไม่ใช่คำรับรองว่าเด็กทุกคนจะไม่ป่วย [2]
สำหรับทริปครอบครัว การเผื่อวันพักและเลือกที่พักซึ่งเดินทางลงได้จริงสำคัญกว่าการเก็บจุดหมายให้ครบทุกแห่ง ควรทราบล่วงหน้าว่าจะติดต่อใคร ใช้รถเส้นทางใด และสถานพยาบาลอยู่ตรงไหนหากต้องลงกลางคืน โดยเฉพาะจุดหมายที่ห่างไกล แนวทาง UIAA เน้นให้แผนฉุกเฉินของเด็กมี ทางลงจากที่สูงได้ทันที [3]
เด็กอาจไม่พูดว่า “ปวดศีรษะ”
เด็กโตอาจบอกว่าปวดศีรษะ เวียนหัว คลื่นไส้ หรือเหนื่อยผิดปกติได้ แต่เด็กเล็กอาจเพียงกินได้น้อย งอแงผิดจากเดิม หลับหรือเล่นเปลี่ยนไปหลังขึ้นที่สูง อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะต่อ AMS: ไข้ การขาดน้ำ เมารถ หรือโรคอื่นก็เป็นไปได้ จึงต้องดูทั้งเวลาเริ่มอาการ ความสูงที่เพิ่งขึ้น และอาการร่วม ไม่ควรให้เด็กฝืนเดินต่อเพราะคิดว่าแค่อารมณ์ไม่ดี [1, 3]
คะแนน Lake Louise 2018 ฉบับแปลไทย
งานของ Roach และคณะปรับ Lake Louise Acute Mountain Sickness Score ในปี 2018 ให้เหลืออาการที่ให้คะแนน 4 กลุ่ม โดยตัดปัญหาการนอนหลับออกจากคะแนน AMS เพราะการนอนไม่ดีบนที่สูงอาจเกิดจากภาวะออกซิเจนต่ำโดยไม่ใช่ AMS ตารางนี้แปลและเรียบเรียงคำอธิบายระดับอาการจากต้นฉบับเพื่อให้เห็นว่าแบบประเมินถามอะไร [4]
| อาการ | 0 คะแนน | 1 คะแนน | 2 คะแนน | 3 คะแนน |
|---|---|---|---|---|
| ปวดศีรษะ | ไม่ปวด | ปวดเล็กน้อย | ปวดปานกลาง | ปวดรุนแรงจนทำกิจกรรมไม่ได้ |
| อาการทางท้อง | กินอาหารได้ตามปกติ | เบื่ออาหารหรือคลื่นไส้ | คลื่นไส้ปานกลางหรืออาเจียน | คลื่นไส้และอาเจียนรุนแรงจนทำกิจกรรมไม่ได้ |
| เหนื่อยหรืออ่อนแรง | ไม่เหนื่อย ไม่อ่อนแรง | เล็กน้อย | ปานกลาง | รุนแรงจนทำกิจกรรมไม่ได้ |
| เวียนศีรษะหรือมึนศีรษะ | ไม่มี | เล็กน้อย | ปานกลาง | รุนแรงจนทำกิจกรรมไม่ได้ |
ในการวิจัย เกณฑ์ปี 2018 ใช้หลังขึ้นที่สูงมาแล้วอย่างน้อย 6 ชั่วโมง โดยมีคะแนนปวดศีรษะอย่างน้อย 1 และคะแนนรวม 4 กลุ่มอย่างน้อย 3 คะแนน ต้นฉบับมีคะแนนแยกสำหรับผลกระทบต่อกิจกรรม ซึ่ง ไม่นำมาบวก ในผลรวม 4 กลุ่มนี้ เกณฑ์ดังกล่าว ไม่ใช่กฎว่าคะแนนต่ำแล้วปลอดภัย: หากไม่มีปวดศีรษะก็ยังอาจมีโรคที่ต้องประเมินทางคลินิก และภาวะรุนแรงอย่าง HACE หรือ HAPE ต้องจัดการตามอาการฉุกเฉิน ไม่ต้องรอคะแนน [2, 4]
แล้วใช้กับเด็กวัยไหน
คะแนนปี 2018 เป็นแบบให้ผู้ถูกประเมินบอกอาการเอง จึงไม่เหมาะที่จะนำไปใช้ตรง ๆ กับเด็กที่ยังบอกอาการไม่ชัด งานของ Southard และคณะพบว่า คำถามแบบผู้ใหญ่ทำให้เด็กอายุ 4–11 ปีรายงานอาการน้อยกว่าคำถามที่ใช้ภาษาตามวัย จึงมี Lake Louise Age-Adjusted Symptom Score (LLAASS) สำหรับวัยนี้ ส่วนเด็กก่อนวัยพูดมี Children’s Lake Louise Score (CLLS) ซึ่งอาศัยผู้ดูแลสังเกตความงอแง การกิน การเล่น และการนอน [3, 5, 6]
LLAASS ในเอกสาร UIAA ปี 2008 ยังมีคำถามเรื่องการนอน เพราะสร้างจากคะแนนรุ่นก่อนปี 2018 และเอกสารนั้นระบุว่ายังไม่ได้ตรวจสอบความแม่นยำเพียงพอ ไม่ควรนำเกณฑ์คะแนนของแต่ละรุ่นมาผสมกัน ผู้ปกครองใช้คำถามง่าย ๆ เช่น “ปวดหัวไหม” “กินได้ไหม” “เหนื่อยหรือเวียนหัวไหม” ร่วมกับการสังเกตพฤติกรรมได้ แต่การตัดสินใจหยุดขึ้น ลงจากที่สูง หรือพบแพทย์ต้องดูเด็กทั้งคน ไม่ใช่รอผลรวมคะแนน [3, 4, 5]
เด็กอายุ 4–11 ปี: Lake Louise Age-Adjusted Symptom Score (LLAASS)
ตารางนี้ใช้คำถามสั้น ๆ ที่เด็กเข้าใจง่ายขึ้น ภาพใบหน้า 0–5 ด้านล่างให้เด็กชี้ระดับปวดศีรษะ: หน้า 0 = ไม่ปวด (0 คะแนน), หน้า 1 = ปวดเล็กน้อย (1 คะแนน), หน้า 2 = ปวดมากกว่าเล็กน้อย (2 คะแนน), และหน้า 3–5 = ปวดมาก (นับเป็น 3 คะแนน เท่ากันในตาราง LLAASS) หมายเลขใต้ใบหน้าจึงไม่ใช่คะแนนที่นำไปบวกตรง ๆ ทั้งหมด [3, 5]
| ถามเด็กว่า… | 0 คะแนน | 1 คะแนน | 2 คะแนน | 3 คะแนน |
|---|---|---|---|---|
| ปวดหัวไหม | ไม่ปวด | ปวดนิดหน่อย | ปวดมากกว่านิดหน่อย | ปวดมาก |
| หิวไหม / รู้สึกท้องอย่างไร | หิวและกินได้ตามปกติ | ไม่ค่อยหิวหรือไม่สบายท้องเล็กน้อย | ไม่สบายท้องหรืออาเจียนเล็กน้อย | ไม่สบายท้องมากหรืออาเจียนมาก |
| เหนื่อยไหม | ไม่เหนื่อย | เหนื่อยนิดหน่อย | เหนื่อยมากกว่านิดหน่อย | เหนื่อยมาก |
| เวียนหัวไหม | ไม่เวียน | เวียนเล็กน้อย | เวียนมากกว่าเล็กน้อย | เวียนมาก |
| เมื่อคืนนอนอย่างไร | หลับตามปกติ | หลับไม่ดีเท่าปกติ | ตื่นหลายครั้ง | นอนไม่ได้เลย |
เอกสาร UIAA แสดงเกณฑ์ในแบบประเมินนี้ว่า รวมอย่างน้อย 3 คะแนน หลังขึ้นที่สูงและไม่มีคำอธิบายอื่นที่ชัดเจน แต่ระบุด้วยว่า LLAASS ยังไม่ได้รับการตรวจสอบความแม่นยำเพียงพอ เกณฑ์นี้จึงไม่ใช่เครื่องยืนยันหรือแยกโรคสำหรับครอบครัว และไม่ควรนำคะแนนการนอนของรุ่นนี้ไปบวกกับคะแนน Lake Louise ปี 2018 [3, 4]
เด็กที่ยังบอกอาการไม่ได้: Children’s Lake Louise Score (CLLS)
CLLS ให้ผู้ดูแลประเมินความงอแงที่อธิบายไม่ได้ระหว่างเด็กตื่นในช่วง 24 ชั่วโมงที่ผ่านมา แล้วดูการกิน การเล่น และการนอนเทียบกับปกติของเด็ก งานที่ประเมินคะแนนนี้ศึกษากับเด็กอายุ 3–35 เดือน; ไม่ควรนำไปใช้กับเด็กโตแทนการถามอาการโดยตรง [3, 6]
| ความงอแง (Fussiness Score: FS) | 0 | จุดกึ่งกลาง 3 | 6 |
|---|---|---|---|
| เกิดบ่อยเพียงใด | ไม่งอแง | เป็นบางช่วง | งอแงตลอดเวลาที่ตื่น |
| รุนแรงเพียงใด | ไม่งอแง | งอแงปานกลาง | ร้องไห้หนักและงอแงมาก |
แต่ละแถวให้คะแนนได้ตั้งแต่ 0–6 ตามระดับระหว่างจุดหลัก แล้วบวกสองแถวเป็น FS (0–12 คะแนน) คำว่า “งอแงที่อธิบายไม่ได้” ไม่รวมอาการที่มีสาเหตุชัด เช่น หิว ง่วง ฟันขึ้น หรือบาดเจ็บ [3]
| สิ่งที่ผู้ดูแลสังเกต | 0 คะแนน | 1 คะแนน | 2 คะแนน | 3 คะแนน |
|---|---|---|---|---|
| การกิน (E) | ตามปกติ | น้อยกว่าปกติเล็กน้อย | น้อยกว่าปกติมาก | อาเจียนหรือไม่กิน |
| การเล่น (P) | ตามปกติ | เล่นน้อยลงเล็กน้อย | เล่นน้อยลงมาก | ไม่เล่น |
| การนอน (S) | ตามปกติ | นอนน้อยหรือมากกว่าปกติเล็กน้อย | นอนน้อยหรือมากกว่าปกติมาก | นอนไม่ได้ |
สูตรในงานวิจัย: CLLS = FS + E + P + S; เกณฑ์ที่ผู้วิจัยใช้คือคะแนนรวม อย่างน้อย 7 โดย FS อย่างน้อย 4 และ E + P + S อย่างน้อย 3 ร่วมกันหลังขึ้นที่สูงและไม่มีสาเหตุอื่นชัดเจน ตัวเลขนี้มาจากการศึกษาขนาดเล็ก ไม่ควรใช้รอให้ครบเกณฑ์ก่อนช่วยเด็กที่กำลังมีอาการหรือทรุดลง [3, 6]
เมื่อเด็กมีอาการหลังขึ้นที่สูง
- หยุดขึ้นต่อ ให้เด็กพัก สังเกตอาการ และหาสาเหตุอื่นที่เป็นไปได้ รวมถึงประเมินว่ากินดื่มได้เพียงพอหรือไม่ [2, 3]
- อาการมากขึ้นหรือไม่ดีขึ้น ให้ลงจากที่สูงและขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ อย่ารอให้ครบกำหนดเที่ยวแล้วค่อยลง [2, 3]
- สับสน เดินเซ ซึมผิดปกติ หรือหอบแม้ขณะพักเป็นสัญญาณฉุกเฉิน อาจเป็น HACE หรือ HAPE ต้องรีบลงและรับการรักษา ให้ออกซิเจนทางการแพทย์หากมีและจัดการเดินทางโดยลดการออกแรงของเด็ก [2, 3]
เด็กต้องกินยา Diamox ก่อนขึ้นหรือไม่
คำตอบแรกคือ ปรับแผนให้ขึ้นช้าลง ทุกแหล่งด้านล่างเห็นตรงกันว่าการขึ้นช้า ๆ มาก่อนยา แต่แต่ละแหล่งเข้มงวดเรื่องยาไม่เท่ากัน และแม้ในเอกสารของ CDC เองก็เขียนไม่ตรงกันทุกบท [1, 2, 3, 7, 8]
| ประเด็น | CDC บทเด็กเดินทาง [1] | CDC บทพื้นที่สูง [2] | UIAA 2008 [3] | Nelson 2024 [7] | WMS 2024 [8] |
|---|---|---|---|---|---|
| ท่าทีต่อการกินยาป้องกัน | ยังไม่ได้รับอนุมัติสำหรับภาวะแพ้ที่สูงในเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปี แต่แพทย์บางรายสั่งใช้เมื่อขึ้นช้าไม่ได้ | ให้ขนาดยาเด็กไว้ในตาราง โดยไม่ได้แยกข้อจำกัดด้านอายุ | ควรหลีกเลี่ยงอย่างเคร่งครัด เพราะไม่มีข้อมูล ยกเว้นกรณีน้อยมากที่เลี่ยงการขึ้นเร็วไม่ได้ และต้องผ่านการปรึกษาแพทย์ | ไม่แนะนำเป็นประจำ แต่ มีข้อบ่งใช้ เมื่อเลี่ยงการขึ้นเร็วไม่ได้ หรือเด็กเคยป่วยจากที่สูงในเส้นทางแบบเดียวกัน | ให้ขนาดยาเด็กสำหรับการป้องกันและการรักษา |
| ขนาดยาป้องกัน | 1.25 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 125 มก./ครั้ง | ตาราง: 1.25 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 125 มก. แต่ในเนื้อความ: 2.5–5 มก./กก./วัน แบ่งให้ ไม่เกิน 125 มก. วันละ 2 ครั้ง | ไม่ระบุตัวเลข บอกเพียงให้ปรับตามน้ำหนักตัว | 1.25 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 125 มก./ครั้ง เริ่ม 24 ชม. ก่อนขึ้น และกินต่อ 2 วันบนที่สูง | 1.25 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 125 มก./ครั้ง เริ่มคืนก่อนขึ้น |
| ขนาดยารักษา AMS | ไม่ได้กล่าวถึง | 2.5 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 250 มก. | 2.5 มก./กก. ทุก 8–12 ชม. ไม่เกิน 250 มก./ครั้ง (เมื่ออาการปานกลางถึงรุนแรง ร่วมกับการลงจากที่สูงและออกซิเจน) | 2.5 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 250 มก./ครั้ง โดยทั่วไปให้ 48 ชม. | 2.5 มก./กก. ทุก 12 ชม. ไม่เกิน 250 มก./ครั้ง |
| หลักฐานในเด็ก | — | — | ไม่มีข้อมูลหรือประสบการณ์ | ไม่มีการศึกษาแบบมีกลุ่มควบคุมในเด็ก มีเพียงรายงานประสบการณ์ | ไม่มีการศึกษาการรักษาในเด็ก มีเพียงรายงานประสบการณ์ |
| รูปแบบยา | ไม่มียาน้ำ ต้องบดเม็ดยาหรือให้ร้านยาเตรียมยาเฉพาะราย | — | — | ให้ร้านยาเตรียมเป็นยาน้ำได้ | — |
สรุปจุดที่ไม่ตรงกัน:
- ควรให้ยาป้องกันหรือไม่ UIAA 2008 เข้มงวดที่สุด (หลีกเลี่ยงเกือบทุกกรณี) ส่วน Nelson 2024 และ WMS 2024 ซึ่งใหม่กว่ายอมรับการใช้เมื่อขึ้นเร็วโดยเลี่ยงไม่ได้ Nelson เพิ่มกรณีที่เด็กเคยป่วยจากที่สูงมาก่อนด้วย
- ขนาดยาป้องกันใน CDC บทพื้นที่สูง ตารางให้ 1.25 มก./กก. ต่อครั้ง แต่เนื้อความให้ 2.5–5 มก./กก./วัน ซึ่งช่วงบนเท่ากับ 2.5 มก./กก. ต่อครั้ง หรือเป็นสองเท่าของตาราง แหล่งอื่นทั้งหมดที่ให้ตัวเลขใช้ 1.25 มก./กก. ต่อครั้ง
- ความถี่ของยารักษา UIAA ให้ได้ทุก 8–12 ชม. ขณะที่แหล่งอื่นให้ทุก 12 ชม.
ตารางนี้มีไว้ให้เห็นว่าคำแนะนำต่างกันตรงไหน ไม่ใช่วิธีใช้ยา การตัดสินใจต้องคำนึงถึงอายุ น้ำหนัก โรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา (โดยเฉพาะเคยแพ้ยากลุ่มซัลฟาอย่างรุนแรง) และความสามารถในการเตรียมขนาดยาให้ถูกต้อง ไม่ควรแบ่งเม็ดยาหรือคำนวณยาให้เด็กเองจากบทความออนไลน์ ให้แพทย์เป็นผู้สั่งและกำหนดขนาดยา [1, 3, 7]
หากเด็กมีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจ โรคปอด หรือเบาหวาน ควรให้แพทย์ที่ดูแลโรคนั้นร่วมวางแผนก่อนเดินทาง สำหรับเด็กที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1 อ่านต่อที่ เบาหวานชนิดที่ 1 กับการเที่ยวพื้นที่สูง ซึ่งครอบคลุมการเตรียมอินซูลิน การตรวจน้ำตาลและคีโตน ตลอดจนแผนเมื่อเจ็บป่วย [1]
เอกสารอ้างอิง
- CDC Yellow Book 2026. Traveling Safely with Infants and Children.
- CDC Yellow Book 2026. High-Altitude Travel and Altitude Illness.
- UIAA Medical Commission. Children at Altitude: Consensus Statement No. 9. 2008.
- Roach RC, Hackett PH, Oelz O, Bärtsch P, Luks AM, MacInnis MJ, et al. The 2018 Lake Louise Acute Mountain Sickness Score. High Alt Med Biol. 2018;19(1):4–6.
- Southard A, Niermeyer S, Yaron M. Language Used in Lake Louise Scoring System Underestimates Symptoms of Acute Mountain Sickness in 4- to 11-Year-Old Children. High Alt Med Biol. 2007;8(2):124–130.
- Yaron M, Niermeyer S, Lindgren KN, Honigman B. Evaluation of Diagnostic Criteria and Incidence of Acute Mountain Sickness in Preverbal Children. Wilderness Environ Med. 2002;13(1):21–26.
- Niermeyer S, Yaron M. Altitude-Associated Illness in Children. In: Kliegman RM, St. Geme JW III, Blum NJ, et al., editors. Nelson Textbook of Pediatrics. 22nd ed. Philadelphia: Elsevier; 2024. Chapter 87.
- Luks AM, Beidleman BA, Freer L, Grissom CK, Keyes LE, McIntosh SE, et al. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Acute Altitude Illness: 2024 Update. Wilderness Environ Med. 2024;35(1_suppl):2S–19S.
เรียบเรียงโดย นายแพทย์ วิชชากร ปุณยกนก บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป การดูแลเด็กแต่ละคนต้องอาศัยแผนการเดินทาง อาการ และคำแนะนำจากแพทย์ผู้ดูแล

ความคิดเห็น
กำลังโหลดความคิดเห็น…
โหมดผู้เขียน: ตอบกลับในนามผู้เขียน